Orzeczenie TK w sprawie mienia zabużańskiego

Uzależnienie prawa do rekompensaty od zamieszkiwania przez byłego właściciela nieruchomości zabużańskich na kresach wschodnich 1 września 1939 r. jest niezgodne z konstytucją. 23 października 2012 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytucyjną Anny M. dotyczącą zasad ubiegania się o rekompensatę z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 konstytucji. Powyższy przepis traci moc obowiązującą z upływem osiemnastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie.
Zdanie odrębne zgłosił sędzia TK Zbigniew Cieślak.
Skarżąca Anna M. skierowała do wojewody wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez jej ojca wskazując, że był współwłaścicielem kamienicy. Nieruchomość utracił w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wojewoda odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty informując, że w stosunku do ojca skarżącej nie został spełniony jeden z koniecznych warunków: „zamieszkiwanie w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”. Wojewoda powołał się na zaświadczenie z archiwum państwowego. Pominął on dowody świadczące o tym, że pobyt ojca skarżącej był jedynie czasowy i przymusowy. Skarżąca odwołała się do ministra Skarbu Państwa, który utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Anna M. wniosła więc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję ministra Skarbu Państwa. Sąd jednak ją oddalił. Wniesiona przez skarżącą do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna również została oddalona.
W ocenie skarżącej przypisy ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawierają definicji „zamieszkiwania” ani też nie wyjaśniają, co należy pod tym pojęciem rozumieć. Nie wskazują, czy jest to zamieszkanie w rozumieniu przepisu art. 25 kodeksu cywilnego, czy też konieczne jest wykazanie zameldowania. Nie precyzują również czy przez zamieszkanie należy rozumieć tzw. pobyt stały, czy każdy pobyt nawet czasowy, np. jednodniowy wyłącznie w dniu 1.09.1939 r. Ustawa ta wprowadza warunek „zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP”, co zdaniem skarżącej prowadzi do dowolności interpretacyjnej organów administracji i sądów administracyjnych w zakresie pojęcia „zamieszkanie” oraz do dowolności ustaleń w tym zakresie.
Ustawodawca nie wyjaśnił, dlaczego prawo do rekompensaty przysługuje tylko właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP oraz dlaczego takie prawo miałoby nie przysługiwać każdemu właścicielowi, obywatelowi polskiemu, który pozostawił nieruchomość poza obecnymi granicami RP na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r, co zdaniem skarżącej jest niezgodne z konstytucją.
Kwestionowany przepis zdaniem skarżącej przez to, że nie przyznaje prawa do rekompensaty wszystkim właścicielom nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, spełniającym wymóg obywatelstwa polskiego jest niezgodny z art. 2 konstytucji, gdyż narusza zasady praw słusznie nabytych, podważa zaufanie obywateli do państwa oraz stoi w sprzeczności z zasadą sprawiedliwości społecznej. Jest ponadto niezgodny z art. 31 ust. 3 konstytucji, ponieważ ogranicza prawa z przyczyn nie wskazanych w tym przepisie. Kwestionowany przepis jest również niezgodny z konstytucyjną zasadą równości ze względu na nierówne traktowanie potencjalnych uprawnionych oraz jest sprzeczny z konstytucyjną zasadą swobodnego przemieszczania się – podkreśla skarżąca.
Trybunał Konstytucyjny uznał, że prawo do rekompensaty za mienie zabużańskie jest publicznoprawnym prawem majątkowym o charakterze socjalno-odszkodawawczym, podlegającym ochronie na podstawie art. 64 konstytucji. Zaskarżona przesłanka zamieszkiwania przez właścicieli nieruchomości zabużańskich na byłym terytorium państwa polskiego 1 września 1939 r. stanowi ograniczenie tego prawa, podlegające badaniu przez pryzmat zasady proporcjonalności (art. 31 ust. 3 konstytucji).
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego jest ona nadmiernie restrykcyjna. Osoby opuszczające terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. nie mogły racjonalnie przewidywać, że ewentualne rekompensaty za utracone nieruchomości będą uzależnione od zamieszkiwania na byłym terytorium państwa polskiego w ściśle określonym, bardzo krótkim czasie w odległej przeszłości (tylko jeden dzień – 1 września 1939 r.). W Polsce międzywojennej zakres ochrony własności nieruchomości nie był bowiem w żaden sposób uzależniony od miejsca zamieszkania, a ówcześnie obowiązujące przepisy dopuszczały posiadanie kilku miejsc zamieszkania. Dodatkowo, przy uchwalaniu zaskarżonej regulacji nie dokonano analizy alternatywnych rozwiązań i wyboru tego, które jest najbardziej sprawiedliwe i najpełniej realizuje cel ustawy, a równocześnie wprowadza jedynie konieczne ograniczenia i zróżnicowania.
Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że ustawodawcy przysługuje stosunkowo szeroka swoboda określania zasad i form rekompensat za mienie zabużańskie. Nie oznacza to jednak automatycznej aprobaty dla każdego kryterium dostępu do tych świadczeń, które pozwala na ich dostosowanie do możliwości budżetu państwa. Nawet niewielkie kwoty mogą bowiem i powinny być dzielone na podstawie przepisów spełniających standardy konstytucyjne.
Decyzja o odroczeniu skutków niniejszego wyroku była podyktowana zarówno jego potencjalnymi skutkami finansowymi dla sytuacji Funduszu Rekompensacyjnego, jak i dużym stopniem skomplikowania analizowanej materii.
Rozprawie przewodniczył sędzia TK Zbigniew Cieślak, sprawozdawcą był sędzia TK Wojciech Hermeliński.
Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

Drukuj